Chúng ta hãy cùng ngồi lại và thành thật với nhau một chút. Có bao giờ bạn nhìn lại hành trình 5 năm, thậm chí 10 năm đi làm của mình và tự hỏi: “Tiền của mình đã đi đâu hết rồi?”.
Ngày mới ra trường, mức lương khởi điểm 5-7 triệu đồng khiến chúng ta chật vật. Chúng ta tự nhủ: “Cố lên, khi nào lương được 15-20 triệu, mình chắc chắn sẽ để dành được một khoản lớn”. Thế nhưng, khi con số trong bảng lương đã chạm mốc đó, thậm chí cao hơn, số dư trong tài khoản tiết kiệm vẫn dậm chân tại chỗ, hoặc chỉ đủ để… trả nợ thẻ tín dụng.
Nếu bạn đang ở trong tình trạng này, Happite muốn nhắn nhủ rằng: Bạn không cô đơn, và đây không hoàn toàn là lỗi do bạn kém cỏi.
Khoa học hành vi đã chứng minh đây là một “cái bẫy” tâm lý mà hầu hết con người đều mắc phải.
Bẫy tâm lý: Chiếc máy chạy bộ của niềm vui (Hedonic Treadmill)
Để giải thích cho việc tại sao chúng ta làm việc chăm chỉ cả thập kỷ mà vẫn không thấy dư dả, các nhà tâm lý học Philip Brickman và Donald T. Campbell đã đưa ra khái niệm “Hedonic Treadmill” (tạm dịch: Chiếc máy chạy bộ của niềm vui) trong nghiên cứu nổi tiếng của họ năm 1971.
Trích dẫn khoa học:
- Nghiên cứu: Hedonic Relativism and Planning the Good Society (1971).
- Tác giả: Philip Brickman & Donald T. Campbell.
- Nội dung cốt lõi: Con người có xu hướng nhanh chóng quay trở lại mức độ hạnh phúc ổn định sau những thay đổi tích cực (như tăng lương) hoặc tiêu cực.
Khi thu nhập tăng lên, kỳ vọng và ham muốn của chúng ta cũng tăng theo tương ứng. Kết quả là mức độ thỏa mãn không thay đổi. Giống như việc bạn chạy trên máy chạy bộ: Bạn phải chạy nhanh hơn (kiếm nhiều tiền hơn) chỉ để giữ nguyên vị trí (mức độ hạnh phúc/thỏa mãn).
Biểu đồ mô tả “Hedonic Adaptation”: Dù thu nhập tăng (sự kiện tích cực), mức độ thỏa mãn sẽ nhanh chóng quay về điểm ban đầu. Nguồn: Diễn giải theo Brickman & Campbell (1971).
Điều này áp dụng vào ví tiền của chúng ta như thế nào? Ngày xưa, một cốc cà phê vỉa hè 15.000đ là đủ để bắt đầu ngày mới. Khi lương tăng gấp đôi, “khẩu vị” của chúng ta vô thức thay đổi: Phải là cốc cà phê thương hiệu 45.000đ – 60.000đ mới thấy “bình thường”. Sự nâng cấp này diễn ra từ từ, êm ái đến mức chúng ta gọi đó là “tự thưởng cho bản thân” mà không nhận ra đó là “lạm phát lối sống”.
Áp lực vô hình tại Hà Nội và TP.HCM
Bên cạnh yếu tố tâm lý, bối cảnh sống tại hai đầu tàu kinh tế cũng là “cỗ máy ngốn tiền” thầm lặng.
Với mức thu nhập phổ biến của nhân viên văn phòng có thâm niên (khoảng 15 – 20 triệu đồng), chúng ta thường rơi vào nhóm “lửng lơ”: Không nghèo, nhưng chưa đủ giàu để an tâm.
- Tại Hà Nội: Chi phí cho các mối quan hệ xã giao, hiếu hỉ, và văn hóa “cà phê – trà đá” dày đặc. Giá thuê một căn chung cư mini tươm tất ở Cầu Giấy hay Đống Đa hiện tại khó có giá dưới 4-5 triệu đồng/tháng.
- Tại TP.HCM: Nhịp sống nhanh và văn hóa tiêu dùng phóng khoáng. Những buổi tụ tập sau giờ làm, các dịch vụ tiện ích “tận răng” (ship đồ ăn, xe công nghệ) dễ dàng bòn rút những đồng tiền lẻ mỗi ngày.
Theo quy luật Parkinson trong tài chính: “Chi phí luôn mở rộng để chiếm đủ (hoặc vượt quá) thu nhập hiện có”. Nếu không có ý thức “chặn” lại, thì dù lương bạn có là 30 triệu ở Sài Gòn, bạn vẫn sẽ thấy thiếu như khi cầm 7 triệu lúc mới ra trường.
Vậy chúng ta bắt đầu gỡ rối từ đâu?
Happite không khuyên bạn phải sống khắc khổ, cắt bỏ mọi niềm vui hay nhịn ăn sáng để tiết kiệm. Tài chính là hành trình dài, cần sự bền bỉ chứ không phải sự hành xác.
Để thoát khỏi “Chiếc máy chạy bộ”, chúng ta cần bước xuống, đi chậm lại và quan sát:
- Chấp nhận và Tha thứ: Đừng tự trách mình vì 10 năm qua. Bạn đã làm việc chăm chỉ, và số tiền đã chi tiêu cũng đã mang lại cho bạn những trải nghiệm sống. Hãy bắt đầu lại từ hôm nay với tâm thế nhẹ nhàng hơn.
- Nhận diện “Chi phí niềm vui”: Trước khi quẹt thẻ hay chuyển khoản cho một món đồ mới (điện thoại đời mới, quần áo hiệu…), hãy tự hỏi: “Mình mua vì mình thực sự cần, hay vì mình đang chạy trên máy chạy bộ cảm xúc?”.
- Tách biệt khoản tiết kiệm ngay khi lương về: Đừng đợi “tiêu còn dư thì cất”. Với thu nhập dưới 20 triệu, hãy thử bắt đầu với con số rất nhỏ, ví dụ 500.000đ hoặc 1 triệu đồng/tháng. Chuyển nó sang một nơi khó rút ngay lập tức.
- Tự động hóa những điều nhỏ nhặt: Đây là cách Happite rất tâm đắc. Hãy cài đặt lệnh chuyển tiền tự động vào ngày lương về. Để công nghệ giúp bạn kỷ luật, thay vì dựa vào ý chí (vốn rất dễ lung lay).
Lời kết từ Happite
10 năm không có tiền dư là một câu chuyện đã qua, nhưng 10 năm tới vẫn tiếp tục như vậy mới là điều đáng lo ngại.
Không bao giờ là quá muộn để bắt đầu. Một cây sồi cổ thụ cũng bắt đầu từ một hạt mầm. Một gia tài vững chắc cũng bắt đầu từ những đồng tiền lẻ được giữ lại với sự trân trọng.
Chúc chúng ta đủ bình tâm để đi chậm, nhưng chắc.
Jennie Luong
