Sáng ngủ dậy thấy xăng tăng thêm cả nghìn đồng, ra cây xăng nghe người ta bàn “lạm phát tới nơi rồi”, nhiều người lập tức chuyển sang tích trữ, hoặc tệ hơn: hoảng loạn bán tài sản. Nhưng có một sự thật dễ gây sốc: giá xăng trong nước không chạy theo giá dầu thế giới theo kiểu “sáng một giá, trưa một giá”. Việt Nam đang dùng một cơ chế điều hành để hấp thụ cú sốc bên ngoài, mục tiêu là giảm tác động lên lạm phát và tránh làm nền kinh tế chao đảo. Khi hiểu cơ chế này, chúng ta sẽ bớt phản ứng bột phát và quản lý tiền, quản lý danh mục vững hơn.
Vì sao giá dầu thế giới giảm mà xăng trong nước chưa giảm ngay? 5 điều chúng ta cần hiểu để khỏi hoảng loạn
1) Giá xăng không chạy “real-time” theo giá dầu thế giới
Nếu từng sống ở Mỹ hoặc Úc, bạn sẽ thấy chuyện sáng một giá, trưa một giá là bình thường khi thị trường biến động. Ở Việt Nam, giá bán lẻ xăng dầu được điều hành theo chu kỳ (thông thường là 10 ngày công bố điều chỉnh một lần). Khi có tình huống đặc biệt, cơ quan quản lý có thể điều hành theo cơ chế linh hoạt hơn.
Điểm mấu chốt: giá thế giới lên nhanh – xuống nhanh, nhưng giá trong nước thường “đi sau” theo nhịp điều hành, không phản ứng tức thời từng giờ.
2) Giá bán lẻ hình thành từ “giá cơ sở” + thuế phí + chi phí định mức
Trong công thức tính, có một phần gọi là giá cơ sở. Giá cơ sở được tính từ 2 nguồn: giá nhập khẩu (kèm tỷ trọng nhập khẩu) và giá trong nước (kèm tỷ trọng trong nước). Tỷ trọng này được xác định theo quý.
Sau đó, để ra giá bán lẻ, còn cộng thêm nhiều lớp thuế phí và chi phí.
3) Thuế “chồng thuế” khiến giảm một loại thuế có thể kéo giảm các lớp sau
Các lớp thường được nhắc tới gồm: thuế nhập khẩu (0%–5%–10% tùy thời điểm), thuế tiêu thụ đặc biệt (chủ yếu áp dụng với xăng), thuế giá trị gia tăng. Ngoài ra còn các khoản chi phí mang tính cố định như lợi nhuận định mức (ví dụ khoảng vài trăm đồng/lít), thuế/phí bảo vệ môi trường (từng có giai đoạn điều chỉnh để giảm sốc giá).
Vì các loại thuế được tính theo kiểu cộng/nhân theo lớp, nên chỉ cần giảm thuế nhập khẩu về 0% cũng có thể làm phần thuế tiêu thụ đặc biệt và VAT tính trên nền giá đó giảm theo. Đây là lý do chính sách thuế là một “núm vặn” mạnh để giảm chấn động giá.
4) Quỹ bình ổn xăng dầu là “túi giảm xóc” để kìm tác động lên lạm phát
Khi giá thế giới tăng nóng, cơ quan điều hành có thể cho chi Quỹ bình ổn để trừ trực tiếp vào giá, giúp giá bán lẻ bớt sốc. Có thời điểm mức chi lên tới vài nghìn đồng mỗi lít tùy mặt hàng.
Vậy nên sẽ có nghịch lý dễ gây hiểu nhầm: lúc giá thế giới tăng mạnh, nhờ bộ đệm (thuế, quỹ bình ổn) mà giá trong nước không tăng sốc; còn khi giá thế giới hạ, giá trong nước có thể chưa hạ ngay vì nhịp điều hành, vì cấu trúc thuế phí, và vì mục tiêu ổn định vĩ mô theo từng giai đoạn.
5) Xăng dầu ảnh hưởng CPI nhưng không phải cứ tăng giá là “lạm phát bùng nổ ngay”
Nhóm giao thông trong rổ CPI có trọng số xấp xỉ 10%. Nếu giá xăng tăng mạnh nhưng chỉ diễn ra ngắn, tác động tổng thể lên CPI thường không quá lớn. Ngược lại, nếu giá tăng và kéo dài, tác động sẽ rõ hơn và có độ trễ.
Điểm đáng nhớ để ứng dụng vào quyết định tiền bạc: một cú sốc ngắn hạn dễ tạo hoảng loạn trên mạng xã hội, nhưng chính sách tài khóa (giảm thuế, điều tiết quỹ bình ổn) có thể được dùng như bộ đệm để hạn chế tác động lan tỏa.
Thực chiến cho tài chính cá nhân và đầu tư
- Trước khi “tích trữ” hoặc hoảng loạn bán tài sản, hãy tự hỏi: đây là cú sốc ngắn hay xu hướng kéo dài? Giá đang phản ánh tin đồn hay số liệu?
- Theo dõi 3 biến để bớt bị cảm xúc dắt mũi: (1) chu kỳ điều hành giá trong nước, (2) quyết định thuế/phí, (3) trạng thái chi hoặc trích Quỹ bình ổn.
- Với danh mục đầu tư: phân biệt rủi ro thị trường (thường đến nhanh và đi nhanh) với rủi ro của riêng từng tài sản. Nếu chỉ vì một nhịp hoảng loạn mà bán bằng mọi giá, tài sản có thể “chuyển” từ người nóng vội sang người bình tĩnh.
Cung xăng dầu cũng là mảnh ghép quan trọng
Nhu cầu trong nước thường được đáp ứng phần lớn từ nguồn nội địa (từ các nhà máy lọc dầu), phần còn lại là nhập khẩu thành phẩm. Khi thị trường quốc tế gián đoạn, rủi ro thường nằm ở phần nhập khẩu; lúc đó, chính sách thuế và điều phối nguồn cung sẽ là công cụ để tránh đứt gãy và giảm sốc giá.
Giá dầu thế giới giảm mà xăng trong nước chưa giảm ngay không phải là điều “vô lý”, mà thường đến từ nhịp điều hành 10 ngày, cấu trúc thuế chồng thuế và việc dùng Quỹ bình ổn như bộ đệm lạm phát. Khi nắm được 3 mảnh ghép này, chúng ta sẽ bớt hoảng loạn, tránh tích trữ theo cảm xúc và đặc biệt không bán tháo tài sản chỉ vì một cú sốc ngắn hạn.
