Cuối năm 2008, cả hệ thống tài chính lớn nhất thế giới sụp xuống trước mắt hàng chục nghìn chuyên gia được trả lương để nhìn thấy rủi ro. Câu hỏi buồn cười (mà cũng đau) là: nếu ai cũng được đào tạo bài bản, ai cũng có mô hình định lượng, ai cũng đọc báo cáo tài chính, thì làm sao gần như không ai thấy nó đến? Michael Lewis, trong “Bán Khống” (The Big Short), không đi tìm câu trả lời ở đám đông. Ông đi tìm vài kẻ lập dị đứng ngoài đám đông đó, những người đặt cược cả sự nghiệp vào việc cả hệ thống sẽ sập, rồi kể lại vì sao họ nhìn thấy điều người khác không thấy.
- Dành cho ai: người đã có nền tài chính cơ bản, đang làm hoặc muốn làm trong ngân hàng, công ty chứng khoán, quỹ đầu tư; muốn hiểu cơ chế đằng sau khủng hoảng 2008.
- 3 ý đắt giá nhất: (1) thị trường có thể sai lâu hơn bạn tưởng; (2) rủi ro càng được đóng gói phức tạp càng dễ trông “an toàn”; (3) nghi ngờ đám đông đòi hỏi một loại can đảm khác, không chỉ là thông minh.
- Chấm điểm: 9/10.
Bán Khống dành cho ai, không dành cho ai?
Đây không phải cuốn sách nhập môn tài chính cá nhân. Nếu mới bắt đầu tìm hiểu về tiền bạc, tiết kiệm, tư duy đầu tư căn bản, Tâm Lý Học Về Tiền là điểm khởi đầu dễ thở hơn nhiều.
Bán Khống hợp với người đã có nền tảng, đặc biệt là dân trong ngành: nhân viên ngân hàng, môi giới chứng khoán, phân tích quỹ, hoặc sinh viên tài chính nghiêm túc muốn hiểu tận gốc vì sao khủng hoảng 2008 xảy ra chứ không chỉ nghe qua loa “do bong bóng bất động sản”. Sách nhắc đến CDO (nghĩa vụ nợ có thế chấp, một dạng gói trái phiếu được tạo ra từ nhiều khoản vay khác nhau), MBS (chứng khoán bảo đảm bằng nợ thế chấp bất động sản), CDS (hợp đồng hoán đổi rủi ro tín dụng, kiểu như mua bảo hiểm cho khả năng vỡ nợ của một trái phiếu) mà không giải thích lại từ đầu. Đọc mà chưa quen các khái niệm này, cảm giác giống lạc vào cuộc họp toàn thuật ngữ, nghe mọi người gật gù mà chẳng hiểu gì.
Bốn ý tưởng đắt giá nhất trong Bán Khống
Thị trường có thể sai lâu hơn bạn chịu đựng nổi
Vài nhân vật trong sách như Michael Burry hay Steve Eisman phát hiện ra thị trường nhà đất Mỹ đang được định giá dựa trên một giả định sai: giá bất động sản sẽ luôn tăng. Họ đặt cược ngược lại bằng cách mua CDS cho các gói nợ dưới chuẩn, tức là trả phí đều đặn để được bồi thường lớn nếu các gói nợ đó vỡ. Vấn đề là thị trường vẫn tiếp tục “sai” trong nhiều tháng, thậm chí hơn một năm, trước khi sự thật lộ ra. Trong thời gian đó, họ phải è cổ trả phí bảo hiểm, bị nhà đầu tư của mình chất vấn, bị đồng nghiệp cười là hoang tưởng.
Đây cũng chính là chủ đề mà Bước Đi Ngẫu Nhiên Trên Phố Wall từng bàn tới ở một góc nhìn khác: thị trường phần lớn thời gian là hiệu quả, nhưng “phần lớn” không có nghĩa là “luôn luôn”, và khoảng trống giữa hai chữ đó đủ để làm phá sản không ít quỹ đầu tư nóng vội.
Rủi ro càng được đóng gói phức tạp càng dễ trông an toàn
Đây có lẽ là chi tiết gây sốc nhất sách. Các khoản vay dưới chuẩn (cho người có lịch sử tín dụng kém, thu nhập không ổn định) được gom lại thành CDO, rồi được các tổ chức xếp hạng tín nhiệm gắn mác AAA, hạng cao nhất, ngang với trái phiếu chính phủ Mỹ. Lý do: khi gộp nhiều khoản vay rủi ro lại với nhau, mô hình toán học cho rằng xác suất tất cả cùng vỡ nợ một lúc là cực thấp. Mô hình đó đúng trong điều kiện bình thường, và sai toàn tập khi cả thị trường bất động sản cùng đi xuống.
Nhìn sang thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2021-2022, có một điểm tương đồng đáng suy nghĩ. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, trong 358 doanh nghiệp phát hành trái phiếu riêng lẻ năm 2021, có 57 công ty đang thua lỗ trước khi phát hành, 45 đơn vị có đòn bẩy nợ trên 10 lần vốn chủ sở hữu. Khi vụ Vạn Thịnh Phát và ngân hàng SCB bị khởi tố tháng 10/2022, hơn 30.000 trái chủ mới vỡ lẽ rằng những gói trái phiếu họ mua, được tư vấn là “an toàn”, thực chất dựa trên cấu trúc tài sản đảm bảo mập mờ. Không cần CDO hay CDS phức tạp như Mỹ, chỉ cần một lớp bao bọc pháp lý đủ dày, rủi ro vẫn có thể bị che khuất khỏi tầm nhìn của người mua.
Nghi ngờ đám đông đòi hỏi một loại can đảm khác
Biết trước điều gì đó sắp xảy ra và dám đặt cược cả sự nghiệp vào niềm tin đó là hai chuyện khác nhau. Trong sách, không ít nhân vật đúng về mặt phân tích nhưng suýt phá sản trước khi thị trường kịp chứng minh họ đúng, vì nhà đầu tư rút vốn giữa chừng do mất kiên nhẫn. Cái khó không nằm ở việc tính toán xác suất, mà ở việc giữ vững lập trường khi cả thế giới xung quanh nói ngược lại.
Tư Duy Đặt Cược của Annie Duke gọi đây là khả năng tách bạch giữa “quyết định đúng” và “kết quả tốt”. Một quyết định có xác suất đúng cao vẫn có thể cho kết quả tệ trong ngắn hạn, và ngược lại. Những nhân vật trong Bán Khống sống sót được nhờ họ hiểu rõ sự khác biệt này, dù không phải ai trong số họ diễn đạt nó một cách lý thuyết.
Sự phức tạp là nơi trú ẩn lý tưởng cho sai lệch
Một chi tiết tinh tế Lewis khai thác rất khéo: càng ít người thực sự hiểu một sản phẩm tài chính, càng dễ giấu rủi ro (hoặc gian lận) bên trong nó. Không ai trong ban lãnh đạo các ngân hàng đầu tư lớn thực sự hiểu hết cấu trúc CDO tổng hợp họ đang bán. Điều đó không phải vì họ ngu, mà vì hệ thống được thiết kế để không ai cần hiểu, miễn là dòng tiền vẫn chảy.
Điểm yếu và những tranh cãi xoay quanh Bán Khống
Không phải ai cũng dành lời khen tuyệt đối cho cuốn sách này. Một số nhà phê bình cho rằng Lewis thiên về kể chuyện nhân vật hơn là phân tích vĩ mô toàn diện về nguyên nhân hệ thống của khủng hoảng. Cuốn sách gần như bỏ qua vai trò của chính sách tiền tệ nới lỏng, áp lực chính trị buộc nới điều kiện cho vay mua nhà, hay trách nhiệm của các cơ quan giám sát. Vì chọn góc nhìn của những người “thắng cuộc” (những người đặt cược đúng), sách vô tình khiến độc giả dễ đồng cảm với động cơ của họ, dù bản thân việc kiếm lời từ sự sụp đổ của hàng triệu người mất nhà cũng là một câu hỏi đạo đức không nhỏ mà Lewis chỉ chạm nhẹ.
Ngoài ra, với người không quen thuật ngữ tài chính phái sinh, mật độ khái niệm dày đặc trong nửa sau cuốn sách có thể gây mệt, dù Lewis đã cố gắng đơn giản hóa bằng cách gắn mỗi khái niệm với một nhân vật cụ thể.
Bán Khống và bài học cho thị trường Việt Nam
Áp dụng được: sự cảnh giác với các sản phẩm tài chính được quảng bá là “an toàn” nhưng có cấu trúc mà chính người bán cũng không giải thích rõ ràng được. Bài học về tốc độ lan truyền của mất niềm tin cũng rất đáng lưu ý: một khi một mắt xích trong chuỗi trái phiếu hoặc tín dụng vỡ ra công khai, hiệu ứng domino lên tâm lý nhà đầu tư có thể nhanh hơn nhiều so với tốc độ cơ quan quản lý phản ứng, như đã thấy trong vụ Vạn Thịnh Phát và SCB năm 2022.
Không áp dụng được nguyên xi: Việt Nam chưa có thị trường CDS hay chứng khoán hóa nợ dưới chuẩn ở quy mô đủ lớn để tạo ra hiệu ứng lan truyền hệ thống như Mỹ năm 2008. Cấu trúc rủi ro của hệ thống ngân hàng và thị trường trái phiếu Việt Nam vẫn tập trung nhiều hơn vào quan hệ sở hữu chéo và bất động sản trực tiếp, khác với “shadow banking” tinh vi mà sách mô tả. So sánh trực tiếp hai bối cảnh để rút ra bài học nguyên văn dễ dẫn đến kết luận sai lệch.
| Tiêu chí | Mỹ, khủng hoảng 2008 | Việt Nam, trái phiếu 2021-2022 |
|---|---|---|
| Công cụ rủi ro chính | CDO, MBS, CDS (chứng khoán hóa nợ dưới chuẩn) | Trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ, tài sản đảm bảo mập mờ |
| Cơ chế che giấu rủi ro | Mô hình định lượng phức tạp, xếp hạng tín nhiệm sai lệch | Cấu trúc pháp lý, quan hệ sở hữu chéo giữa ngân hàng và doanh nghiệp |
| Điểm bùng nổ | Giá nhà đất Mỹ đồng loạt giảm 2007-2008 | Khởi tố vụ Vạn Thịnh Phát/SCB, tháng 10/2022 |
| Hậu quả trực tiếp | Sụp đổ hệ thống ngân hàng đầu tư toàn cầu | Hơn 30.000 trái chủ mất niềm tin, thị trường trái phiếu đóng băng |
Đọc gì tiếp theo sau Bán Khống?
Nếu thấy phần phân tích rủi ro và tâm lý đám đông trong sách này cuốn hút, hai lựa chọn tiếp theo đáng cân nhắc: Điều Quan Trọng Nhất của Howard Marks đào sâu hơn vào cách nhận diện chu kỳ thị trường và quản trị rủi ro ở góc nhìn của một nhà quản lý quỹ kỳ cựu; Trò Đùa Của Sự Ngẫu Nhiên của Nassim Taleb bàn về việc con người dễ đánh giá thấp xác suất của các sự kiện hiếm gặp nhưng có tác động cực lớn, chính là loại sự kiện mà Bán Khống mô tả. Ai muốn xem thêm góc nhìn điện ảnh có thể tìm bộ phim chuyển thể cùng tên, từng đoạt giải Oscar cho Kịch bản chuyển thể xuất sắc, tuy phim và sách bổ trợ nhau chứ không thay thế được cho nhau.
Thông tin bản tiếng Việt
Tên đầy đủ: “Bán Khống – The Big Short: Thảm họa kinh tế đậm chất tài chính nhất trong lịch sử phố Wall”, tác giả Michael Lewis. Bản dịch tiếng Việt phát hành bởi Alpha Books, giá bìa dao động khoảng 143.000 đến 179.000 đồng tùy thời điểm và kênh bán. Sách đáng cân nhắc bản in hơn ebook nếu muốn ghi chú lại các thuật ngữ tài chính khi đọc lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bán Khống có khó đọc với người không rành tài chính không?
Có phần khó ở nửa sau khi các khái niệm CDO, CDS xuất hiện dày đặc, nhưng Lewis gắn mỗi khái niệm với câu chuyện của một nhân vật cụ thể nên vẫn theo dõi được nếu kiên nhẫn.
CDO, MBS, CDS trong sách nghĩa là gì?
MBS là chứng khoán được bảo đảm bằng các khoản vay mua nhà. CDO là gói kết hợp nhiều khoản nợ (bao gồm cả MBS) lại thành một loại chứng khoán mới. CDS là hợp đồng bảo hiểm rủi ro vỡ nợ cho các chứng khoán này, ai mua CDS thì được bồi thường nếu tài sản gốc vỡ nợ.
Nên đọc sách hay xem phim The Big Short trước?
Xem phim trước giúp hình dung nhân vật và bối cảnh nhanh hơn, nhưng sách cung cấp chi tiết và mạch suy luận sâu hơn nhiều so với thời lượng phim cho phép.
Bán Khống có áp dụng được cho nhà đầu tư chứng khoán Việt Nam không?
Áp dụng được ở tư duy cảnh giác với sản phẩm tài chính phức tạp và hiệu ứng lan truyền mất niềm tin, nhưng không nên so sánh máy móc cấu trúc thị trường phái sinh tín dụng Mỹ với thị trường trái phiếu Việt Nam.
Muốn tìm hiểu sâu hơn về cơ chế đứng sau khủng hoảng 2008, bản in “Bán Khống” của Alpha Books hiện có bán tại các nhà sách và sàn thương mại điện tử lớn.
Bài viết chỉ mang tính thông tin và giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư. Nên tự nghiên cứu hoặc hỏi chuyên gia được cấp phép trước khi ra quyết định.
