Cô Ba bán tạp hóa đầu hẻm có một ngăn tủ riêng cho mấy chỉ vàng “để đó, nhỡ cần thì bán”. Ngăn tủ ấy không phải tiền mặt, cũng không phải vàng cất vĩnh viễn làm của hồi môn. Ngân hàng cũng có một “ngăn tủ” y như vậy, gọi là chứng khoán sẵn sàng để bán. Trong BCTC năm 2025 của Vietcombank (VCB), ngăn này đang chứa 143.080.817 triệu đồng, gấp 6,4 lần ngăn “giữ đến ngày đáo hạn”. Vậy ngăn tủ lớn nhất của ngân hàng này được ghi sổ theo giá nào, và lỗ lãi tiềm ẩn nằm ở đâu? Chúng ta cùng mở thuyết minh ra xem.
- Hiểu chứng khoán sẵn sàng để bán (AFS) của ngân hàng là gì và khác chứng khoán kinh doanh, chứng khoán giữ đến ngày đáo hạn ra sao.
- Biết ngân hàng Việt ghi AFS theo giá gốc trừ dự phòng, khác với cách ghi theo giá trị hợp lý của IFRS 9 và kế toán Mỹ.
- Chỉ đúng 4 chỗ cần mở trong BCTC: bảng cơ cấu, chính sách kế toán, dòng dự phòng, ô giá trị hợp lý.
- Thấy VCB tăng AFS 64,8%, BID dồn 84,6% AFS vào chứng khoán của các tổ chức tín dụng khác, và bài học từ Silicon Valley Bank.
Chứng khoán sẵn sàng để bán là gì?
Chứng khoán sẵn sàng để bán (AFS) là nhóm chứng khoán nợ, chứng khoán vốn hoặc chứng khoán khác mà ngân hàng giữ trong thời gian không ấn định trước và có thể bán khi có lợi. Câu này gần như nguyên văn chính sách kế toán trong BCTC hợp nhất kiểm toán 2025 của VCB (PDF tr.84).
Hình dung anh Tuấn IT mua một căn hộ nhỏ. Nếu anh định cho thuê dài hạn và không rao bán, đó là kiểu “giữ đến ngày đáo hạn”. Nếu anh mua để lướt sóng vài tháng, đó là “kinh doanh”. Còn nếu anh mua để cho thuê nhưng sẵn sàng bán ngay nếu có người trả giá đẹp, thì đó chính là AFS: nằm giữa hai kiểu kia.
Trên bảng cân đối của ngân hàng, mục “Chứng khoán đầu tư” chia hai ngăn là AFS và giữ đến ngày đáo hạn, còn chứng khoán kinh doanh nằm ở mục riêng (xem bài chứng khoán kinh doanh là gì). Phần “giữ đến ngày đáo hạn” chúng ta đã mổ xẻ ở bài chứng khoán giữ đến ngày đáo hạn của ngân hàng. Bài này đi vào ngăn còn lại, và là ngăn lớn hơn.
Vì sao ngân hàng cần một ngăn “sẵn sàng để bán”?
Vì ngân hàng vừa muốn có dòng lãi đều đặn từ trái phiếu, vừa muốn giữ quyền bán khi cần tiền hoặc khi giá có lợi. Ngân hàng kiếm tiền chủ yếu từ chênh lệch giữa lãi cho vay và lãi huy động. Tiền huy động về mà chưa cho vay hết, hoặc cần một lớp đệm an toàn, sẽ được đưa vào trái phiếu. Giữ thật chặt đến hạn thì mất linh hoạt. Bán liên tục như kinh doanh thì lợi nhuận nhảy múa. AFS là điểm giữa. Chú Bảy chạy Grab cũng chia tiền thành hai túi: túi tiền xăng dùng hằng ngày và một khoản để dành, “nếu có cơ hội đổi xe đẹp thì mang ra dùng”. Khoản thứ hai ấy chính là AFS của chú.
Với người đọc BCTC, ý nghĩa thực tế là: AFS càng lớn so với tổng tài sản thì giá trị danh mục này càng nhạy với lãi suất thị trường. Quy luật cơ bản của trái phiếu là khi lãi suất thị trường tăng, giá trái phiếu đang lưu hành giảm. Đó là lý do mục này đáng được đọc kỹ, dù lợi nhuận quý trước có đẹp đến đâu.
Ngân hàng ghi AFS theo giá nào? Đọc chính sách kế toán
Theo chính sách của VCB, chứng khoán đầu tư (gồm cả AFS) được ghi sổ theo giá gốc được phân bổ trừ đi dự phòng, chứ không điều chỉnh theo giá thị trường mỗi kỳ. Đây là chỗ nhiều người mới hiểu nhầm vì cái tên “sẵn sàng để bán” nghe như phải đánh giá lại theo giá bán. Hãy nhìn ảnh dưới: khung đỏ là câu về cách ghi sổ, khung cam là quy tắc dự phòng.

Khung cam nói rằng với các khoản AFS khác (ngoài trái phiếu doanh nghiệp chưa niêm yết xử lý như cho vay), dự phòng giảm giá chỉ được trích lập “nếu giá trị thị trường của chứng khoán bị giảm xuống thấp hơn giá gốc” (PDF tr.84). Tức là:
- Giá thị trường tăng so với giá gốc: BCTC không ghi nhận phần tăng.
- Giá thị trường giảm xuống dưới giá gốc: ngân hàng trích dự phòng, tính vào chi phí.
- Lãi sau khi mua của chứng khoán nợ AFS được ghi vào báo cáo kết quả theo cơ sở dồn tích, tức là ghi theo từng kỳ, chưa chờ nhận tiền.
Cô Ba tạp hóa làm y như vậy với mấy chỉ vàng trong tủ: sổ ghi giá lúc mua. Vàng lên giá, cô không ghi thêm. Vàng tụt mạnh, cô mới “để riêng” một khoản dự trù. Cách ghi này bảo thủ và khá dễ theo dõi, nhưng nó khiến lỗ lãi tiềm ẩn không nằm sẵn trên sổ.
Đây cũng là chỗ đặc thù Việt Nam. Mẫu BCTC của tổ chức tín dụng theo Thông tư 49/2014/TT-NHNN và chế độ kế toán riêng của ngành, còn Việt Nam chưa bắt buộc IFRS. Theo lộ trình Quyết định 345/QĐ-BTC, giai đoạn 2022 đến 2025 là tự nguyện áp dụng, sau đó Bộ Tài chính sẽ quy định bắt buộc theo nhóm doanh nghiệp (theo Crowe Vietnam). Bạn có thể đọc thêm khác biệt VAS và IFRS ở bài chuẩn mực kế toán VAS. Bảng dưới so sánh nhanh ba cách ghi nhận:
| Tiêu chí | VCB (chế độ kế toán TCTD Việt Nam) | IFRS 9 (nợ, mô hình “thu tiền và bán”) | Kế toán Mỹ (US GAAP, AFS) |
|---|---|---|---|
| Giá ghi sổ | Giá gốc phân bổ, trừ dự phòng | Giá trị hợp lý | Giá trị hợp lý |
| Lãi lỗ do giá thay đổi | Không ghi nhận cho đến khi bán, trừ phần dự phòng | Ghi vào thu nhập toàn diện khác (OCI) | Ghi vào thu nhập toàn diện khác (OCI) |
| Người đọc thấy lỗ tiềm ẩn ở đâu | Phải tìm ở thuyết minh giá trị hợp lý (có thể trống) | Trong vốn chủ sở hữu | Trong vốn chủ sở hữu |
Bảng này nhằm giúp bạn định vị cách đọc, không phải chấm điểm cách nào hay hơn. IFRS 9 theo IASB, kế toán Mỹ theo ASC 320; hai cột này nêu ở mức nguyên tắc chung, không trích chi tiết chuẩn mực.
VCB: AFS tăng 64,8% và dồn vào trái phiếu của ngân hàng khác
Thuyết minh số 11 cho thấy AFS của VCB tăng từ 86.799.901 triệu lên 143.080.817 triệu, tức tăng 64,8%. Phép tính: (143.080.817 − 86.799.901) / 86.799.901 = 64,8%. Hãy nhìn khung đỏ ở dòng tổng và khung cam ở dòng chứng khoán do các tổ chức tín dụng (TCTD) khác phát hành.

Vài chi tiết đáng ghi lại (số liệu BCTC hợp nhất kiểm toán 2025 của VCB, PDF tr.92):
- Trái phiếu Chính phủ tăng từ 38.999.507 lên 60.984.052 triệu (+56,4%), nhưng tỷ trọng trong AFS giảm từ 44,9% xuống 42,6%.
- Chứng khoán nợ do TCTD khác trong nước phát hành tăng từ 44.048.000 lên 77.174.749 triệu (+75,2%), tỷ trọng từ 50,7% lên 53,9%.
- Chứng khoán nợ nước ngoài tăng từ 3.752.394 lên 4.922.016 triệu.
- AFS chiếm 5,86% tổng tài sản (143.080.817 / 2.442.279.166), so với 4,16% một năm trước, trong khi giữ đến ngày đáo hạn chỉ còn 0,92%.
Bạn còn nhớ HTM của VCB giảm 72,3% không? Tổng chứng khoán đầu tư sau dự phòng chỉ giảm 3,2%, từ 167.383.349 xuống 162.104.164 triệu. Tiền không biến mất mà “chuyển ngăn”. Vì sao? BCTC không nói. Có thể là mua mới vào AFS, có thể là phân loại lại (VCB nêu theo Công văn 2601/NHNN-TCKT, ngân hàng được phân loại lại tối đa một lần sau khi mua), có thể là các lý do khác. Người đọc cẩn thận ghi nó thành câu hỏi, chứ không vội kết luận.
Một chi tiết nhỏ nhưng quan trọng khác: dòng dự phòng trên bảng cân đối của VCB là (3.361.615) triệu, đúng bằng dự phòng cho nhóm giữ đến ngày đáo hạn. Chúng ta không thấy dòng dự phòng nào riêng cho AFS, nên không biết liệu quy tắc “giá thị trường thấp hơn giá gốc” có từng được kích hoạt hay chưa. Ngoài ra, chính sách của VCB nêu theo Nghị định 86, ngân hàng thực hiện phân loại nợ nhưng không cần trích lập dự phòng chung đối với trái phiếu của TCTD và chứng chỉ tiền gửi. Trong khi đó chứng khoán nợ của TCTD khác chiếm 53,9% AFS của VCB. BCTC không cho biết cụ thể khoản nào thuộc diện này nên chúng ta chỉ ghi nhận đây là chi tiết cần nhớ khi đọc dự phòng.
BID: cùng là AFS nhưng cấu trúc khác hẳn
BIDV cho thấy một kiểu “ngăn tủ” khác: AFS lớn hơn về tuyệt đối, tăng chậm hơn, và phần lớn là chứng khoán của các TCTD khác. Số liệu lấy từ báo cáo thường niên 2025 của BIDV (PDF tr.81, tr.88).

Nhìn khung cam: chứng khoán nợ do TCTD khác trong nước phát hành là 145.347.929 triệu trên tổng chứng khoán nợ AFS 171.829.517 triệu, tức 84,6% (năm trước 82,0%). Trái phiếu Chính phủ chỉ chiếm 26.481.588 triệu, khoảng 15,4%. Tổng AFS của BID là 171.882.436 triệu, tăng 8,8% so với 157.918.828 triệu, bằng 5,16% tổng tài sản 3.330.825.720 triệu.
Khung đỏ ở dưới cho thấy một điểm khác với VCB: BID có hẳn dòng “Dự phòng rủi ro chứng khoán đầu tư sẵn sàng để bán”, giảm từ 204.481 xuống 22.832 triệu (−88,8%). Bên trong, dự phòng giảm giá là 22.832 triệu (năm trước 27.369), còn dự phòng chung và dự phòng cụ thể về 0 (năm trước 21.862 và 155.250). Dự phòng này chỉ bằng khoảng 0,013% giá trị AFS. Số nhỏ, nhưng dòng này cho ta một “điểm mốc” để theo dõi các năm sau. Bản BID trích trong báo cáo thường niên không có bảng chính sách kế toán hay bảng giá trị hợp lý, nên chúng ta không kết luận BID thuyết minh giá trị hợp lý hay không.
Tóm tắt hai ngân hàng (31/12/2025):
| Chỉ tiêu | VCB | BID |
|---|---|---|
| AFS (triệu đồng) | 143.080.817 | 171.882.436 |
| Thay đổi so với đầu năm | +64,8% | +8,8% |
| AFS / tổng tài sản | 5,86% | 5,16% |
| Trái phiếu Chính phủ trong AFS (nợ) | 42,6% | 15,4% |
| Chứng khoán nợ của TCTD khác trong AFS | 53,9% | 84,6% |
| AFS / (AFS + HTM gộp) | 86,5% | 60,2% |
| Dòng dự phòng AFS riêng trên thuyết minh | Không thấy | 22.832 triệu |
Phép tính mẫu: BID có 171.882.436 / (171.882.436 + 113.629.492) = 60,2%. Không ngân hàng nào “tốt” hay “xấu” chỉ vì bảng này. Nó chỉ cho chúng ta biết nên đặt câu hỏi ở đâu, ví dụ: một ngân hàng nắm nhiều chứng khoán do ngân hàng khác phát hành thì mức độ “đan xen” giữa các tổ chức tín dụng trong hệ thống là bao nhiêu? BCTC không trả lời, nên bài chỉ nêu câu hỏi.
Lỗ tiềm ẩn của AFS ở đâu? Ô “(*)” và dòng lãi bán chứng khoán
Giá trị hợp lý là mức giá mà tài sản có thể bán trên thị trường vào ngày lập báo cáo, và với AFS ghi theo giá gốc, đây là con số duy nhất cho ta biết ngăn tủ đang đáng giá bao nhiêu. Thuyết minh này nằm ở mục “công cụ tài chính”, yêu cầu theo Thông tư 210/2009/TT-BTC.

Nhìn dòng VII “Chứng khoán đầu tư – gộp”: cột “Sẵn sàng để bán” ghi 143.080.817 triệu (khung đỏ), còn cột “Giá trị hợp lý” ghi “(*)” (khung cam). Chú thích cuối bảng nói do không đủ thông tin để dùng các kỹ thuật định giá, giá trị hợp lý của các tài sản không có thị trường hoạt động “không ước tính được một cách đáng tin cậy và do đó, không được thuyết minh” (PDF tr.107). Nghĩa là chúng ta, người đọc, không thể tự lấy giá trị hợp lý trừ giá ghi sổ để ra phần lãi lỗ tiềm ẩn của AFS ở VCB.
Còn một manh mối khác: nếu ngân hàng thật sự “sẵn sàng bán” thì lãi bán chứng khoán sẽ hiện ra. Thuyết minh số 28 của VCB cho thấy “Lãi thuần từ mua bán chứng khoán đầu tư” 2025 chỉ là 3.616 triệu đồng (thu nhập 6.316 trừ chi phí 2.700), so với lợi nhuận trước thuế hợp nhất 44.019.637 triệu (PDF tr.100, tr.101). Tức bằng khoảng 0,008%. Dòng này gộp cả AFS và giữ đến ngày đáo hạn, nhưng với một ngăn AFS hơn 143 nghìn tỷ đồng, nó gợi ý rằng ngăn này chủ yếu được giữ để hưởng lãi, ít khi bán thật. Đây là suy luận của Happite từ số liệu, BCTC không nêu mục đích từng khoản.
Case study kinh điển thế giới: Silicon Valley Bank (2023) và ngăn AFS
Silicon Valley Bank (SVB) cho thấy ngày ngân hàng thật sự bán AFS có thể là ngày khoản lỗ “nằm im” biến thành khoản lỗ thật. Theo đánh giá của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed, 04/2023), ngày 08/03/2023 SVB thông báo đã bán 21 tỷ USD chứng khoán AFS và ghi nhận khoản lỗ sau thuế 1,8 tỷ USD, đồng thời dự kiến huy động 2,25 tỷ USD vốn. Ngày 10/03/2023 SVB bị đóng cửa và FDIC được chỉ định tiếp quản (OIG Fed, 09/2023).
Dấu vết trên BCTC thì khá rõ. Theo kế toán Mỹ, AFS ghi theo giá trị hợp lý, nên lỗ chưa thực hiện đã nằm trong thu nhập toàn diện khác của vốn chủ sở hữu từ trước. Theo Fed, nếu tính cả lãi lỗ chưa thực hiện của AFS vào vốn pháp định thì vốn CET1 cuối 2022 của SVB sẽ thấp hơn 1,9 tỷ USD (khoảng 1,7 điểm phần trăm), nhưng theo CRS, SVB đã chọn không tính khoản này vào CET1. Nói cách khác, khoản lỗ có hiện trong sổ, nhưng không hiện trong tỷ lệ vốn mà thị trường thường nhìn.
Bài học cho người mới đọc BCTC ngân hàng Việt không phải “ngân hàng Việt sẽ như SVB”. Cấu trúc tiền gửi, quy định và danh mục rất khác. Bài học là thói quen đọc: **hỏi AFS chiếm bao nhiêu phần tài sản, cấu thành từ gì, có dòng dự phòng riêng không, và ô giá trị hợp lý có số hay chỉ có dấu “(*)”.** Ở Mỹ ta có thể nhìn thấy lỗ chưa thực hiện trong vốn chủ sở hữu. Ở VCB, nếu ô giá trị hợp lý để trống thì ngay cả điều đó cũng không có.
Tự tay thử ngay: mở BCTC thật, soi 5 dòng
- Tải BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2025 (xem cách tải ở bài tải BCTC ở đâu).
- Trên bảng cân đối, ở mục “Chứng khoán đầu tư”, lấy số “sẵn sàng để bán” chia cho tổng tài sản.
- Mở thuyết minh “Chứng khoán đầu tư”: tính phần trăm trái phiếu Chính phủ, chứng khoán của TCTD khác và trái phiếu doanh nghiệp trong AFS.
- Tìm dòng dự phòng của AFS (có hay không có dòng riêng), so với năm trước.
- Mở thuyết minh công cụ tài chính, xem cột giá trị hợp lý có số hay “(*)”, rồi tìm dòng “Lãi thuần từ mua bán chứng khoán đầu tư”.
Bẫy thường gặp
- Nhầm “sẵn sàng để bán” với “đang ghi theo giá thị trường”. Ở ngân hàng Việt theo chính sách của VCB, AFS ghi theo giá gốc phân bổ trừ dự phòng. Đừng áp quy tắc IFRS hay kế toán Mỹ vào BCTC Việt.
- Thấy dự phòng nhỏ rồi nghĩ rủi ro nhỏ. Dự phòng nhỏ có thể do danh mục chủ yếu là trái phiếu mà quy định không yêu cầu trích dự phòng chung, không phải do giá không biến động.
- So AFS giữa các ngân hàng mà quên nhìn cơ cấu. 143 nghìn tỷ với 172 nghìn tỷ chưa nói lên gì nếu chưa biết bao nhiêu là trái phiếu Chính phủ và bao nhiêu là chứng khoán của TCTD khác.
- Lẫn AFS với chứng khoán kinh doanh. Hai mục nằm ở hai chỗ khác nhau trên bảng cân đối và có quy tắc ghi nhận khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chứng khoán sẵn sàng để bán là gì?
Là chứng khoán ngân hàng giữ trong thời gian không ấn định trước và có thể bán khi có lợi. Tại VCB, chúng được ghi theo giá gốc phân bổ trừ dự phòng.
AFS khác chứng khoán kinh doanh và giữ đến ngày đáo hạn thế nào?
Kinh doanh mua để bán ngắn hạn. Giữ đến ngày đáo hạn là có ý định và khả năng giữ đến hết hạn. AFS nằm giữa: không có kỳ hạn giữ định trước, bán khi có lợi.
Ngân hàng Việt có ghi lỗ AFS khi giá trái phiếu giảm không?
Theo chính sách của VCB, chỉ trích dự phòng khi giá trị thị trường xuống thấp hơn giá gốc; phần tăng giá không được ghi nhận. Lỗ thực hiện chỉ xuất hiện khi bán.
Vì sao ô giá trị hợp lý của AFS có thể trống?
Thuyết minh của VCB giải thích do không đủ thông tin để dùng các kỹ thuật định giá nên giá trị hợp lý không ước tính được một cách đáng tin cậy, và vì vậy không được thuyết minh.
Tìm AFS ở đâu trong BCTC ngân hàng?
Ở mục “Chứng khoán đầu tư” trên bảng cân đối, rồi thuyết minh cùng tên để xem cơ cấu và dự phòng, và thuyết minh công cụ tài chính để xem giá trị hợp lý.
Đọc tiếp trong series
- Cách đọc báo cáo tài chính cho người mới bắt đầu: bài trụ của cả series.
- Chứng khoán giữ đến ngày đáo hạn của ngân hàng: ngăn “cất két” bên cạnh ngăn AFS.
- Đọc BCTC ngân hàng: vì sao mẫu biểu ngân hàng khác hẳn doanh nghiệp.
- Dự phòng rủi ro tín dụng là gì: cách ngân hàng “để riêng” cho rủi ro.
Nguồn tham khảo
- BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2025 của Vietcombank (trong báo cáo thường niên 2025, PDF tr.77, 84, 92, 100, 101, 107), truy cập 11/2026.
- Báo cáo thường niên và BCTC hợp nhất 2025 của BIDV (PDF, tr.81, 88), truy cập 11/2026.
- Federal Reserve, Review of the Federal Reserve’s Supervision and Regulation of Silicon Valley Bank, Executive Summary (04/2023); Congressional Research Service, Banks’ Unrealized Losses, Part 2: Comparing to SVB (09/2023); Fed OIG, Material Loss Review of Silicon Valley Bank (09/2023).
- Thông tư 49/2014/TT-NHNN (mẫu BCTC tổ chức tín dụng); Thông tư 210/2009/TT-BTC (thuyết minh công cụ tài chính); Công văn 2601/NHNN-TCKT (phân loại lại chứng khoán đầu tư); Quyết định 345/QĐ-BTC (lộ trình IFRS, theo Crowe Vietnam); IFRS 9 (IASB), tham khảo phân loại tài sản tài chính theo IFRS 9, Crowe; ASC 320 (FASB); Luật Kế toán 2015 (88/2015/QH13); CFA Institute, Financial Statement Analysis.
Bài viết chỉ mang tính thông tin và giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư. Số liệu trích từ báo cáo tài chính đã công bố tại thời điểm viết và có thể thay đổi. Bạn nên tự nghiên cứu hoặc hỏi chuyên gia được cấp phép trước khi ra quyết định.



